Amonyak nereden gelir?
Balık proteini sindirirken oluşan azotlu atığın çoğunu solungaçlarından doğrudan suya amonyak olarak verir. UF/IFAS'ın amonyak rehberi, akvaryumdaki amonyağın birincil kaynağının balıkların kendisi olduğunu, yenmeyen yem ile çürüyen bitki ve dışkının daha küçük bir pay eklediğini anlatır.
Bu yüzden amonyak miktarı büyük ölçüde verilen yemle bağlantılıdır. Balık ne kadar çok yem alırsa o kadar çok amonyak üretir. Aynı kaynak, yüksek amonyağın en yaygın nedenleri arasında aşırı yemlemeyi sayar.
Neden birden yükselir?
Normal bir akvaryumda amonyak oluştuğu hızla filtredeki bakteriler tarafından nitrite, ardından nitrata çevrilir. Değer, üretim bu çevrimi geçtiğinde görünür hale gelir. Merck Veteriner El Kitabı, yeni kurulan tanklarda bu tablonun genellikle ilk altı hafta içinde ortaya çıktığını ve 'yeni tank sendromu' diye anıldığını belirtir.
- Biyofiltresi henüz olgunlaşmamış yeni tank
- Aynı anda çok sayıda balık eklemek
- Gereğinden fazla yem ve dipte çürüyen artıklar
- Filtrenin uzun süre kapalı kalması ya da filtre malzemesinin tamamen değiştirilmesi
- Düşük oksijen veya çok düşük alkalinite yüzünden bakterilerin yavaşlaması
- Bazı hastalık tedavilerinin filtre bakterilerini etkilemesi
NH3 ve NH4+: aynı test, iki farklı tehlike
Su içinde amonyak iki formda bulunur: iyonize olmayan amonyak (NH3) ve amonyum iyonu (NH4+). Akvaryum kitleri ikisinin toplamını, yani toplam amonyak azotunu (TAN) ölçer. UF/IFAS kaynağına göre NH3, amonyum formundan yaklaşık 100 kat daha toksiktir.
İki form arasındaki denge pH ve sıcaklığa bağlıdır. Emerson ve arkadaşlarının 1975'te yayımladığı denge hesabına göre 25 °C'de toplam amonyağın pH 7'de yaklaşık %0,6'sı, pH 8'de yaklaşık %5'i, pH 9'da ise yaklaşık %36'sı NH3 formundadır. Yani aynı 1 mg/L TAN, pH 7'deki bir tankta yaklaşık 0,006 mg/L NH3 anlamına gelirken pH 8'deki tankta 0,05 mg/L'ye yaklaşır. Merck'in de vurguladığı gibi, ev akvaryumunda 1 mg/L TAN pH 8,5'in üzerine çıkıldığında belirgin bir endişe kaynağına dönüşür.
Hangi değer ne anlama gelir?
Merck ve UF/IFAS kaynakları sağlıklı bir tankta amonyağın sıfır olması gerektiğini söyler; ölçülebilir her değer sistemde bir dengesizlik olduğunu gösterir. Hesaplanan NH3 0,05 mg/L'ye ulaştığında solungaç dokusunda değişiklikler görülebilir, değer yükseldikçe hasar artar. 2 mg/L NH3 birçok balık türü için öldürücüdür.
Uzun süre düşük düzeyde amonyağa maruz kalan balık strese girer, solungaçları ve diğer dokuları zarar görür, büyümesi yavaşlayabilir ve bakteriyel enfeksiyonlara daha açık hale gelebilir. Amonyak renksizdir; suyun berrak görünmesi onun olmadığı anlamına gelmez, tek güvenilir yol testtir.
Amonyak çıktığında önce neye bakılır?
İlk iş yemi azaltmak ya da kısa bir süre kesmektir; amonyak stresi altındaki balık zaten iştahsız olur ve yenmeyen yem durumu ağırlaştırır. UF/IFAS kaynağı küçük sistemlerde %25–50 oranında su değişiminin amonyağın bir kısmını uzaklaştırmaya yardımcı olduğunu belirtir. Yeni suyun sıcaklığının tanka yakın olması ve klorunun giderilmiş olması gerekir.
Kalıcı çözüm, amonyağı sürekli işleyen olgun bir biyofiltredir. Oksijen düşükse bakteriler amonyağı ve nitriti çeviremez; bu nedenle havalandırmanın yeterli olduğundan emin olun ve birkaç gün boyunca amonyak ile nitriti her gün ölçün.
İlk adımlar
Sık sorulanlar
Testte 0,25 mg/L amonyak çıktı, bu tehlikeli mi?
Tehlike düzeyi pH ve sıcaklığa bağlıdır. 25 °C ve pH 7'de bu değerin çok küçük bir kısmı toksik NH3 formundadır, pH 8'in üzerinde ise pay hızla artar. Her durumda sıfırdan farklı bir değer, filtrenin yükü yetiştiremediğini gösterir ve yem ile canlı yoğunluğunu gözden geçirmek gerekir.
pH'ı düşürmek amonyak sorununu çözer mi?
Daha düşük pH, amonyağın daha büyük bir kısmını daha az toksik NH4+ formunda tutar, ama amonyağın kendisini ortadan kaldırmaz. Üstelik ani pH değişimi balık için ayrı bir stres kaynağıdır. Kaynağa, yani fazla yeme ve yetersiz biyofiltreye odaklanmak daha kalıcı sonuç verir.
Amonyak neden sadece yeni tanklarda çıkmıyor?
Olgun bir tankta da aşırı yemleme, ölü bir balığın fark edilmemesi, filtrenin uzun süre kapalı kalması ya da filtre malzemesinin bir anda tamamen değiştirilmesi bakterilerin işleyebildiğinden fazla amonyak birikmesine yol açabilir.
Kaynaklar
Bulgu: Amonyağın başlıca kaynağının balığın kendisi, ikincil kaynağın yem ve organik madde çürümesi olduğunu; iyonize olmayan amonyağın (UIA) iyonize formdan yaklaşık 100 kat toksik olduğunu, 0,05 mg/L üstünde balığa zarar verdiğini, 2,0 mg/L'de öldürdüğünü; sağlıklı tankta amonyağın sıfır olması gerektiğini söyler. Yeni biyofiltrenin 6–8 haftada olgunlaştığını, nitrifikasyon bakterilerinin oksijen ve alkaliniteye ihtiyaç duyduğunu, alkalinite 20 mg/L'nin altına inince çalışamadığını, nitritin 0,10 mg/L gibi düşük düzeyde toksik olduğunu, aşırı yemlemenin yüksek amonyağın başlıca nedeni olduğunu belirtir.
Sınır: Yayın 1990'da çıkmış, 2012'de gözden geçirilmiş; havuz ve tank ağırlıklı.
Kaynağa git ↗Bulgu: Düşük çözünmüş oksijen ve yüksek amonyağın balığı en doğrudan öldüren iki su değeri olduğunu söyler. Referans değerler: DO >5 mg/L; TAN 0 mg/L (tatlı suda çoğu durumda <1 mg/L tolere edilir; pH 8,5 üzerindeyse sorun); hesaplanan NH3 0,05 mg/L'de solungaç dokusunda değişiklik, 2 mg/L birçok balık için öldürücü; nitrit >0,1 mg/L toksik ve methemoglobin (kahverengi kan) yapar, klorür solungaçta nitritle yarışır; nitrat tatlı suda <20 mg/L (kitler çoğu kez NO3-N verir, ×4,4); pH tatlı suda 6,5–9,0, öldürücü sınırlar yaklaşık 4 ve 10; alkalinite ≥100 mg/L CaCO3, <50 mg/L'de tampon yetersiz; CO2 >12 mg/L toksik; klor/kloramin 0,02 mg/L'de olumsuz etki, 0,04 mg/L'de ölüm; H2S 0,5 mg/L'de akut ölüm, her tespit ciddi; sıcaklık değişimi saatte en fazla 1 °C.
Sınır: Veteriner hekimlere yönelik genel referans; türler arası farklar büyük, değerler genel yol göstericidir.
Kaynağa git ↗Bulgu: Yeni tank sendromunun genellikle kurulumdan sonraki ilk 6 haftada amonyak ya da nitrit yükselmesiyle görüldüğünü, tropikal tankta biyofiltrenin oturmasının 8 haftayı bulabileceğini söyler; balıksız döngüde amonyak 1–5 mg/L'ye getirilip amonyak ve nitrit sıfırlanana dek test edilir. Eski tank sendromunda küçük ve seyrek su değişimiyle biyofiltre bikarbonatı tüketir, alkalinite azalır ve pH düşer.
Sınır: Klinik rehber; süreler sıcaklığa ve sisteme göre değişir.
Kaynağa git ↗Bulgu: Toplam amonyak içindeki iyonize olmayan (NH3) payın pH ve sıcaklıkla nasıl değiştiğini hesaplayan denge bağıntısını verir; UF/IFAS FA16'daki çarpan tablosu bu veriden türetilmiştir. Sayfadaki yüzde örnekleri bu bağıntıyla hesaplanmıştır (25 °C'de pH 7'de ≈%0,6, pH 8'de ≈%5, pH 9'da ≈%36).
Sınır: Saf su için kimyasal denge; tuzluluk ve iyon gücü sonucu biraz değiştirir. Künye Crossref'ten doğrulandı, yüzdeler bağıntıdan hesaplandı.
DOI: 10.1139/f75-274 ↗