Labirent balıklarında yüzeye çıkmak normaldir
Beta (Betta splendens) ve guramiler solungaç üstünde labirent adı verilen bir organ taşır ve havadan da oksijen alabilir. Betanın doğal yaşam alanları oksijeni düşük, bitkisi yoğun bataklıklardır. Bu balıkların zaman zaman yüzeye çıkıp bir yudum hava alması sağlıklı bir davranıştır.
Yine de sıklık önemlidir. Yeni kurulmuş, filtresiz küçük beta akvaryumlarında yapılan bir çalışmada çözünmüş oksijen ve pH zamanla düşmüş, amonyak artmıştır; bitki eklenen ve amonyağı en düşük kalan grupta yüzeyden hava alma sayısı en azdı. Betanız eskisinden çok daha sık yüzeye gidiyorsa suyu yine de ölçün.
En sık neden: suda oksijen yetmiyor
Florida Üniversitesi'nin oksijen rehberine göre balık sağlığı için 5 mg/L ve üzeri çözünmüş oksijen önerilir. Çoğu tür 2–4 mg/L'ye inildiğinde sıkıntıya girer, 2 mg/L'nin altında ise ölümler başlar. Büyük balıklar oksijen düşüklüğünden küçüklerden önce etkilenir.
Sıcak su daha az oksijen tutar. Aynı rehbere göre yaklaşık 32 °C'deki su doygunlukta 7,4 mg/L oksijen taşıyabilirken 7 °C'deki su 11,9 mg/L taşır. Üstelik sıcakta balığın metabolizması hızlanır ve oksijen ihtiyacı artar. Yaz aylarında ya da ısıtıcı ayarı yükseldiğinde başlayan yüzeye yığılma bu yüzden sık görülür.
- Filtre ya da hava motoru durmuş veya debisi azalmış olabilir.
- Akvaryum kalabalık olabilir ya da çok yem verilmiş olabilir; çürüyen yem oksijen tüketir.
- Belirti sabah saatlerinde belirginleşiyorsa gece boyunca oksijenin azaldığı düşünülebilir; havuzlarda oksijen en çok sabaha karşı düşer.
Oksijen yeterli görünüyorsa: nitrit ve amonyak
Nitrit kana geçtiğinde hemoglobini oksijen taşıyamayan bir forma dönüştürür; bu duruma kahverengi kan hastalığı denir. Su oksijen bakımından yeterli olsa bile balık boğuluyor gibi davranır, oksijenli bölgelere toplanır ve yüzeyde hava yutar. Solungaçların çikolata kahvesi rengini alması bu durumu düşündürür. Nitrit 0,10 mg/L gibi düşük düzeylerde bile zararlı olabilir.
Amonyak da solungaç dokusuna zarar vererek oksijen alımını zorlaştırır. Yeni kurulmuş bir akvaryumda ya da filtre temizliğinden hemen sonra başlayan yüzeye yığılmada amonyak ve nitrit ilk bakılacak değerlerdir. Karbondioksitin çok yükseldiği sistemlerde de balıkların yüzeyde uyuşuk durduğu bildirilmiştir.
Su değerleri normalse: solungaç hastalıkları
Solungaçlara yerleşen parazitler oksijen alımını zorlaştırabilir. Solungaç yassı solucanı taşıyan balıklar hızlı nefes alır, solungaç kapaklarını açık tutar ve gövdelerini sürter. Beyaz benek paraziti yalnızca solungaçlara yerleştiğinde hiç beyaz nokta görülmeden balıklar ölebilir; bu durumda solungaçlar soluk ve şişkin görünür.
Balık yüzeyde duruyor ama nefes almaya çalışmıyor, aksine suyun üstünde kalmaktan kurtulamıyorsa bu bir solunum sorunu değil, denge sorunudur. Bu durumda yüzme kesesi ve karın şişliği açısından değerlendirme gerekir.
İlk adımlar
Sık sorulanlar
Betam sık sık yüzeye çıkıyor, hasta mı?
Beta havadan oksijen alabilen bir labirent balığıdır; ara sıra yüzeye çıkması normaldir. Davranış eskisine göre belirgin biçimde arttıysa, balık yüzeyden ayrılmıyorsa ya da iştahı azaldıysa amonyak, oksijen ve pH değerlerini ölçün.
Akvaryumda hava taşı yoksa oksijen yetmez mi?
Oksijen sudaki yüzey hareketiyle havadan geçer; filtrenin çıkışı yüzeyi yeterince dalgalandırıyorsa ayrıca hava taşı gerekmeyebilir. Ancak sıcak havalarda, kalabalık akvaryumlarda ve elektrik kesintisinden sonra ek havalandırma oksijen düzeyini desteklemeye yardımcı olur.
Balıklar sadece sabah yüzeyde, gün içinde düzeliyor. Neden?
Bitkiler ve algler gündüz oksijen üretir, gece ise tüketir; bu yüzden oksijen en düşük düzeyine sabaha karşı ulaşır. Sabahları tekrarlayan yüzeye yığılma, gece havalandırmasının yetersiz olduğunu düşündürür.
Kaynaklar
Bulgu: Düşük çözünmüş oksijen ve yüksek amonyak balığı doğrudan öldürme olasılığı en yüksek iki su değeridir. Serbest amonyak 0,05 mg/L üzerinde solungaç dokusuna zarar verir; amonyak uyuşukluk, iştahsızlık, dönme ve kasılmalı yüzme ile ilişkilidir. Nitrit kahverengi kan hastalığına yol açar ve balıklar yüzeyde hava yutar; yüzeyde hava yutmanın ayırıcı nedenleri düşük oksijen, yüksek nitrit ve solungaç hastalığıdır. Klor 0,02 mg/L gibi düşük düzeylerde zararlıdır. Birkaç derecelik ani sıcaklık değişimi bağışıklığı bozabilir; taşımada saatte en fazla yaklaşık 1 °C değişim önerilir.
Sınır: Veteriner hekimlere yönelik genel başvuru metni; türe özgü eşikler değişebilir.
Kaynağa git ↗Bulgu: Amonyak renksiz ve kokusuzdur; varlığını anlamanın tek yolu test etmektir. Serbest amonyak (NH3) iyonize formdan yaklaşık 100 kat daha zehirlidir ve oranı pH ile sıcaklık arttıkça yükselir. Sağlıklı bir akvaryumda amonyak sıfır olmalıdır; balığın görünüşü, davranışı ya da yem tüketimi değiştiğinde su hemen test edilmelidir. Nitrit 0,10 mg/L gibi düşük düzeylerde zehirli olabilir; yeni bir biyolojik filtrenin olgunlaşması 6–8 hafta sürer.
Sınır: Yetiştiricilik ve hobi sistemleri için genel rehber; yayın yılı sayfada görünmüyor.
Kaynağa git ↗Bulgu: Balık sağlığı için 5 mg/L ve üzeri çözünmüş oksijen önerilir; çoğu tür 2–4 mg/L'de sıkıntıya girer, 2 mg/L altında ölümler görülür. Sıcak su daha az oksijen tutar. Oksijen düşüklüğüne bağlı ölümlerde balıklar genellikle aynı anda, çoğunlukla gece ya da sabaha karşı ölür; büyük balıklar küçüklerden önce etkilenir ve yüzeyde hava yutan balıklar görülür.
Sınır: Havuz yetiştiriciliği odaklı; kapalı akvaryumda gün içi oksijen dalgalanması daha küçük olabilir.
Kaynağa git ↗Bulgu: Beyaz benek salgınları çoğunlukla su sıcaklığının hızlı değiştiği dönemlerde ve kalabalık ortamda görülür. Beyaz noktalar çıkmadan önce balıklarda tahriş, cama/nesnelere sürtünme (flashing), mukus artışı, halsizlik, iştahsızlık ve hareket azalması görülebilir. Parazit yalnızca solungaçtaysa beyaz nokta hiç görülmeden çok sayıda balık ölebilir; solungaçlar soluk ve şişkin olur.
Sınır: İlk yayını 1991; güncelleme yılı sayfada görünmüyor.
Kaynağa git ↗Bulgu: Dış parazitler mukus artışı, sürtünme, yüzeyde hava yutma, hızlı solunum, uyuşukluk, yüzgeçleri gövdeye yapıştırma ve koyulaşan renk ile ilişkilidir. Solungaç yassı solucanları (monogeneanlar) taşıyan balıklar hızlı nefes alır, solungaç kapaklarını açık tutar ve gövdelerini sürter. Kadife hastalığında balığa altın-kahverengi bir ton gelir. İç parazitlerde iştah yerinde olsa bile kilo kaybı ve çökük karın görülebilir.
Sınır: Veteriner hekimlere yönelik; kesin tanı mikroskobik inceleme gerektirir.
Kaynağa git ↗2 kaynak daha
Bulgu: Beta (Betta splendens), solungaç üstü labirent organı olan ve hava soluyabilen bir türdür; doğal yaşam alanlarının ortak özelliği düşük çözünmüş oksijen ve yoğun bitki örtüsüdür.
Sınır: Çalışmanın asıl konusu işitme; hava solumaya yalnızca türün tanımında değinir.
DOI: 10.7717/peerj.18491 ↗Bulgu: Yeni kurulmuş, filtresiz küçük beta akvaryumlarında 25 gün boyunca çözünmüş oksijen ve pH düşmüş, amonyak azotu artmıştır. Bitkili gruplarda amonyak birikimi daha düşük kalmış; Sagittaria subulata grubunda yüzeyden hava alma sayısı en az olmuştur.
Sınır: Küçük, filtresiz deney akvaryumları; tek tür ve kısa süre.
DOI: 10.3390/ani16020247 ↗